Trong những tháng mùa hè và giai đoạn giao mùa, thời tiết thường xuyên biến động với các đợt nắng nóng xen kẽ mưa dông, làm môi trường ao nuôi thủy sản thay đổi đột ngột. Đây là điều kiện thuận lợi phát sinh nhiều vấn đề về môi trường nước, trong đó hiện tượng cá nổi đầu là một trong những dấu hiệu thường gặp, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, khả năng sinh trưởng của cá và hiệu quả sản xuất của người nuôi. Cá nổi đầu không phải là một bệnh cụ thể mà là biểu hiện cho thấy cá đang gặp những bất thường về môi trường sống hoặc sức khỏe. Nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời, hiện tượng này có thể dẫn đến cá chậm lớn, giảm sức đề kháng, thậm chí chết hàng loạt gây thiệt hại lớn về kinh tế.

Cá chết do thiếu oxy và chất lượng nước kém.

Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tình trạng cá nổi đầu là thiếu ôxy hòa tan trong nước. Hiện tượng này thường xuất hiện vào thời điểm rạng sáng, từ khoảng 1 giờ đến 4 giờ sáng. Khi thiếu ôxy ở mức độ nhẹ, cá nổi lên mặt nước để đớp khí nhưng vẫn bơi lội linh hoạt, khi có tiếng động mạnh sẽ nhanh chóng lặn xuống. Tuy nhiên, nếu cá tập trung thành từng đàn ở các góc ao, phản ứng chậm hoặc không phản ứng với tiếng động, đồng thời nổi đầu kéo dài đến 8 - 9 giờ sáng thì cho thấy ao nuôi đang thiếu ôxy nghiêm trọng; Nguyên nhân gây thiếu ôxy chủ yếu do lượng thức ăn dư thừa, chất thải của cá và các chất hữu cơ tích tụ lâu ngày dưới đáy ao bị phân hủy, làm tiêu hao lượng ôxy hòa tan trong nước. Bên cạnh đó, mật độ tảo phát triển quá dày cũng là một trong những nguyên nhân phổ biến. Vào ban đêm, tảo hô hấp làm giảm lượng ôxy trong nước; khi tảo tàn hàng loạt sẽ tiếp tục làm môi trường ao nuôi suy giảm chất lượng, gây hiện tượng thiếu ôxy cục bộ. 

Để phòng ngừa tình trạng này, người nuôi cần thường xuyên theo dõi hoạt động của cá, đặc biệt vào sáng sớm và chiều tối. Cần cho cá ăn đúng khẩu phần, tránh để thức ăn dư thừa trong ao; định kỳ thu gom cỏ, cây thủy sinh và các vật chất hữu cơ trên mặt nước. Không nên nuôi cá với mật độ quá dày và tuyệt đối không sử dụng trực tiếp chất thải chăn nuôi gia súc, gia cầm để bón ao. Đồng thời, cần áp dụng các biện pháp quản lý môi trường như sử dụng chế phẩm sinh học, vận hành máy quạt nước, máy sục khí nhằm duy trì hàm lượng ôxy hòa tan ở mức phù hợp; Khi phát hiện cá nổi đầu do thiếu ôxy, người nuôi cần nhanh chóng triển khai các biện pháp cấp cứu như vận hành máy quạt nước, máy sục khí hoặc máy phun mưa tạo ôxy. Có thể bổ sung nước mới hoặc thay một phần nước trong ao để cải thiện chất lượng môi trường. Trong trường hợp cá nổi đầu nhiều, nên tạm ngừng cho ăn từ 2 đến 3 ngày để giảm áp lực ô nhiễm nước. Bên cạnh đó, cần định kỳ xử lý đáy ao bằng các chế phẩm sinh học nhằm phân hủy chất hữu cơ, hạn chế phát sinh khí độc và kiểm soát sự phát triển của tảo, có thể sử dụng các sản phẩm để diệt tảo, rong, rêu như: đồng sunfat, BKC, chế phẩm diệt tảo … có bán trên thị trường.

Sử sụng máy quạt nước để tăng hàm lượng oxy trong ao nuôi.

Ngoài nguyên nhân thiếu ôxy, cá nổi đầu còn có thể do ngộ độc môi trường nước. Khi bị ngộ độc, cá thường bơi lội bất thường, giãy giụa, mất phương hướng hoặc nổi lờ đờ trên mặt nước. Trường hợp nặng, cơ thể cá chuyển màu sẫm, tiết nhiều nhớt và có thể chết hàng loạt. Khi phát hiện dấu hiệu này, cần nhanh chóng cấp nước sạch hoặc thay nước ao, đồng thời xác định chính xác nguyên nhân gây ngộ độc để có biện pháp xử lý phù hợp như kiểm soát tảo độc hoặc loại bỏ nguồn thức ăn gây ảnh hưởng.

Một nguyên nhân khác cũng thường gặp là cá bị nhiễm ký sinh trùng. Cá bệnh thường nổi đầu trên mặt nước, có hiện tượng ngứa ngáy, lắc đầu, bơi không bình thường; da và mang tiết nhiều nhớt màu đục. Trong trường hợp này, người nuôi cần tham khảo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn để sử dụng các loại thuốc hoặc hóa chất xử lý phù hợp, đảm bảo hiệu quả và an toàn cho môi trường nuôi.

Hiện tượng cá nổi đầu là dấu hiệu cảnh báo sớm về những bất thường trong môi trường ao nuôi hoặc sức khỏe đàn cá. Vì vậy, người nuôi cần thường xuyên kiểm tra ao nuôi, theo dõi diễn biến thời tiết, quản lý tốt chất lượng nước và thực hiện đầy đủ các biện pháp chăm sóc, phòng bệnh. Việc chủ động phòng ngừa và xử lý kịp thời không chỉ giúp hạn chế thiệt hại mà còn góp phần nâng cao năng suất, hiệu quả và phát triển nghề nuôi thủy sản theo hướng bền vững.

Lưu Văn Biên - Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản Phú Thọ