Vừa qua, tại xã Sơn Lương, tỉnh Phú Thọ, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa thuần tổ chức Hội thảo đánh giá kết quả triển khai mô hình sản xuất thương phẩm giống lúa nếp Gà Gáy Mỹ Lung theo hướng hữu cơ vụ Mùa năm 2026. Tham dự Hội thảo có lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ; đại diện lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Trung tâm Khuyến nông, Trung tâm Phát triển Nông, lâm nghiệp và Thủy sản thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ; đại diện UBND xã, Phòng Kinh tế, Trung tâm Dịch vụ sự nghiệp công xã Sơn Lương; đại diện Hợp tác xã Sản xuất lúa nếp Gà Gáy Mỹ Lung và Kinh doanh dịch vụ tổng hợp; các hộ dân tham gia sản xuất lúa trên địa bàn thôn Mỹ Lung. Về phía Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa thuần có lãnh đạo Trung tâm, chủ nhiệm đề tài và các thành viên thực hiện.

Toàn cảnh Hội nghị

Nếp Gà Gáy là giống lúa nếp đặc sản bản địa được đồng bào dân tộc Mường lưu giữ, canh tác từ lâu đời tại vùng Mỹ Lung cũ, nay thuộc xã Sơn Lương, tỉnh Phú Thọ. Giống có những đặc tính nổi bật như hạt gạo to, mẩy; vỏ trấu màu vàng rơm; cơm, xôi dẻo, dính, vị đậm đà và hương thơm đặc trưng. Sản phẩm gạo nếp Gà Gáy đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Mỹ Lung” và được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao.

Tuy nhiên, do tập quán người dân tự lưu giữ giống qua nhiều vụ liên tiếp mà chưa thực hiện chọn lọc theo phương pháp khoa học, quần thể giống có biểu hiện phân ly, thoái hóa. Chiều cao cây biến động từ 140–160 cm, thời gian trỗ kéo dài, tỷ lệ cây khác dạng từ 10–20%, làm tăng nguy cơ đổ ngã, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng chống chịu một số đối tượng sâu bệnh như bệnh đạo ôn, rầy nâu, dẫn đến năng suất và chất lượng sản phẩm chưa ổn định.

Đại diện HTX sản xuất gạo nếp Gà Gáy Mỹ Lung và Kinh doanh dịch vụ tổng hợp phát biểu tại hội nghị

Thực hiện đề tài khoa học cấp tỉnh về nghiên cứu phục tráng giống lúa nếp Gà Gáy, với mục tiêu khôi phục độ thuần di truyền, nâng cao năng suất, bảo tồn, lưu giữ và phát triển giống lúa bản địa của tỉnh Phú Thọ, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa thuần đã triển khai quy trình chọn dòng thuần qua các thế hệ G0, G1 và G2 theo Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 13607-2:2023.

Được sự nhất trí của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Phú Thọ, vụ Mùa năm 2026, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa thuần triển khai mô hình sản xuất thương phẩm giống nếp Gà Gáy đã được phục tráng theo hướng hữu cơ tại thôn Mỹ Lung, xã Sơn Lương.

Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa thuần, vụ Mùa năm 2026 có thời tiết tương đối bất thuận; một số thời điểm nắng nóng kéo dài, độ ẩm cao, ảnh hưởng nhất định đến quá trình sinh trưởng, phát triển và thụ phấn của cây lúa. Một số đối tượng sâu, bệnh như sâu cuốn lá nhỏ, sâu đục thân hai chấm, rầy nâu, rầy lưng trắng, bệnh đạo ôn, khô vằn, bạc lá và chuột xuất hiện, song mức độ gây hại chủ yếu từ nhẹ đến trung bình và phân bố rải rác. Nhờ áp dụng mật độ cấy thưa từ 20–25 khóm/m², sử dụng lượng phân bón phù hợp và thực hiện các biện pháp phòng trừ sâu bệnh đúng thời điểm, diện tích lúa nếp Gà Gáy trong mô hình sinh trưởng, phát triển tương đối cân đối; bộ lá đứng, cây cứng và ruộng lúa thông thoáng. Qua đó, áp lực sâu bệnh được hạn chế; bệnh đạo ôn lá và đạo ôn cổ bông chỉ xuất hiện rải rác ở mức nhẹ, không ảnh hưởng đáng kể đến quá trình vào hạt và năng suất lúa.

Đồng chí Nguyễn Hồng Yến, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật phát biểu tại hội nghị

Giống nếp Gà Gáy có thời gian sinh trưởng từ 125–130 ngày trong vụ Mùa, chiều cao cây từ 150–155 cm. Do cây tương đối cao, độ cứng thân ở mức trung bình nên cần bố trí thời vụ, mật độ cấy và chế độ phân bón hợp lý nhằm hạn chế nguy cơ đổ ngã cuối vụ. Qua theo dõi cho thấy giống có khả năng cho năng suất khá trong điều kiện canh tác phù hợp.

Kết quả mô hình vụ Mùa năm 2026 bước đầu cho thấy, việc phục tráng giống kết hợp với quy trình kỹ thuật canh tác phù hợp đã góp phần nâng cao khả năng sinh trưởng, chống chịu của giống nếp Gà Gáy, đồng thời mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với phương thức sản xuất truyền thống. Chi phí đầu tư của mô hình đạt 39,39 triệu đồng/ha, cao hơn phương thức canh tác truyền thống (33,75 triệu đồng/ha); tuy nhiên, lợi nhuận thuần đạt 65,61 triệu đồng/ha, cao hơn 11,86 triệu đồng/ha so với ngoài mô hình (53,75 triệu đồng/ha).

Tại Hội thảo, các đại biểu và đại diện các hộ dân trực tiếp tham quan mô hình trên đồng ruộng, đánh giá thực tế sinh trưởng, phát triển của giống lúa, đồng thời trao đổi về quy trình kỹ thuật canh tác và định hướng phát triển sản xuất thương phẩm giống nếp Gà Gáy theo hướng hữu cơ. Các đại biểu đánh giá mô hình có ý nghĩa thiết thực trong việc phục tráng, khôi phục nguồn gen quý của địa phương, góp phần củng cố uy tín sản phẩm OCOP 4 sao, nâng cao giá trị thương hiệu và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với chỉ dẫn địa lý “Mỹ Lung”.

Đồng chí Nguyễn Bình Khiêm, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ phát biểu tại hội nghị

Phát biểu tại Hội thảo, đồng chí Nguyễn Bình Khiêm, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ đề nghị Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Lúa thuần khẩn trương hoàn thiện các mô hình sản xuất, đồng thời xây dựng bộ chỉ số chất lượng được chuẩn hóa về quy trình canh tác giống nếp Gà Gáy trong phạm vi chỉ dẫn địa lý “Mỹ Lung”.

Đồng chí Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ đề nghị UBND xã Sơn Lương nghiên cứu xây dựng đề án tổng thể về bảo tồn và phát triển bền vững giống nếp Gà Gáy. Việc mở rộng sản xuất cần căn cứ vào điều kiện tự nhiên, lợi thế đặc thù của địa phương, bảo đảm đúng phạm vi chỉ dẫn địa lý, tránh phát triển dàn trải. Người dân cần tích cực tham gia sản xuất tại các vùng đã được quy hoạch, chú trọng bảo tồn các đặc tính bản địa, nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương và người dân trong quản lý, khai thác và phát huy hiệu quả giá trị của chỉ dẫn địa lý “Mỹ Lung”, góp phần bảo tồn nguồn gen, phát triển vùng sản xuất hàng hóa và nâng cao giá trị thương hiệu nếp Gà Gáy.

Các đại biểu tham quan mô hình trình diễn nếp Gà Gáy Mỹ Lung theo hướng hữu cơ tại cánh đồng thôn Mỹ Lung, xã Lương Sơn

 Việc phục tráng và xây dựng mô hình sản xuất thương phẩm giống nếp Gà Gáy theo hướng hữu cơ tại xã Sơn Lương có ý nghĩa cả về khoa học và thực tiễn. Mô hình không chỉ góp phần khôi phục và bảo tồn nguồn gen lúa đặc sản bản địa mà còn tạo cơ sở hình thành vùng sản xuất hàng hóa tập trung, nâng cao năng lực canh tác cho người dân, tạo ra sản phẩm lúa nếp chất lượng cao, nâng cao thu nhập và bảo vệ môi trường sinh thái. Qua đó, từng bước nâng cao giá trị sản phẩm nếp Gà Gáy, phát huy hiệu quả chỉ dẫn địa lý “Mỹ Lung”, góp phần xây dựng thương hiệu nông sản đặc sản của tỉnh Phú Thọ theo hướng bền vững.

Hồng Đức – Trung tâm Khuyến nông