Trên địa bàn huyện có 8 mỏ gồm: mỏ vàng ở xã Trung Nghĩa (đã khai thác); mỏ nước khoáng nóng tại xã La Phù; mỏ sắt ở Đào Xá; 6 mỏ kaolin- Fenspat ở các xã: Sơn Thủy, La Phù, Tân Phương, Đào Xá và mỏ cát xây dựng trải dài từ xã Tu Vũ đến Xuân Lộc. Các mỏ đang hoạt động mạnh và được khai thác nhiều nhất vẫn là các mỏ kaolin, Fenspat và quặng sắt. Để khai thác các loại tài nguyên quý giá trên, trên địa bàn huyện có 9 doanh nghiệp, tổ chức được các cơ quan có thẩm quyền cấp đất, cấp phép khai thác mỏ. Hiện nay có 8 doanh nghiệp đã và đang hoạt động, một doanh nghiệp chưa hoạt động. Các doanh nghiệp khai thác chế biến Kao lin, Fenspat, sắt được cấp phép trên địa bàn đều thực hiện nghĩa vụ thuế cho nhà nước, trong đó một số doanh nghiệp đã nộp thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế tài nguyên, tiền thuê đất, phí bảo vệ môi trường tại Chi cục thuế huyện như: Công ty TNHH YFA năm 2007 đã nộp 129,2 triệu đồng; Công ty TNHH Sông Thao nộp 3,2 triệu đồng, các doanh nghiệp khác báo cáo nộp tại Cục thuế tỉnh, góp phần tăng nguồn thu cho ngân sách tỉnh hàng năm. Các doanh nghiệp đã thu hút và giải quyết việc làm hàng trăm lao động tại các địa phương với thu nhập bình quân trên một triệu đồng/ tháng. Tuy nhiên hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản trên địa bàn huyện còn nhiều bất cập.
Do cấu tạo địa chất, hầu hết vị trí các mỏ đều nằm ở các đồi cao (đất lâm nghiệp) bên dưới là thung lũng (đất nông nghiệp và khu dân cư) nên việc khai thác thường dẫn đến xói mòn, rửa trôi đất, xô lũ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, không canh tác được. Bên cạnh một số doanh nghiệp phối hợp với chính quyền địa phương đền bù cho người dân bị thiệt hại, đầu tư xây dựng hệ thống đập ngăn để giảm thiệt hại , còn một số doanh nghiệp mặc dù UBND huyện, xã nhắc nhở, kiến nghị nhiều lần vẫn chưa thực hiện đền bù cho dân hoặc thực hiện chưa đầy đủ. Công ty cổ phần Sông Đà (nay mới đổi tên là công ty cổ phần khai thác và chế biến khoáng sản Phú Thọ) được UBND tỉnh giao 121.100m2 tại địa bàn xã Tân Phương để khai thác và chế biến Kaolin-Fenspat. Hiện nay công ty đang hoạt động với số lao động khoảng 160 người, thu nhập bình quân 1 triệu đồng/người/tháng; doanh thu năm 2007 đạt 5 tỷ đồng, nộp ngân sách 500 triệu đồng. Tuy nhiên Công ty đã khai thác vượt diện tích được giao khoảng một ha. Quá trình hoạt động khai thác từ năm 1998 đến nay đã làm xô lũ 40 ha đất 2 vụ lúa của xã Tân Phương (trong đó 27 ha mất trắng không canh tác được, 13 ha chuyển sang trồng rau màu), làm hư hỏng hệ thống mương tưới tiêu cho 110ha đất ruộng trên địa bàn. Toàn bộ diện tích trên được công ty đền bù theo mùa vụ. Tuy nhiên sau khi cổ phần hóa (năm 2006) việc đền bù cho dân còn chậm. Công ty Pirit (Nay là xí nghiệp khai thác dịch vụ khoáng sản và hóa chất Phú Thọ) khai thác và chế biến Kaolin tại mỏ Ngọt xã Sơn Thủy từ năm 1998. Xí nghiệp vẫn duy trì khai thác với số lao động thường xuyên khoảng 180 người, thu nhập bình quân 2,5 triệu đồng/người/tháng; doanh thu năm 2007 đạt 13,5 tỷ đồng, nộp ngân sách 720 triệu đồng. Tuy nhiên trong quá trình vận chuyển khoáng sản do sử dụng thường xuyên xe trọng tải lớn đã dẫn đến xuống cấp, hư hỏng tuyến đường nhựa Sơn Thủy đi tỉnh lộ 317 gây nhiều kiến nghị cho nhân dân khu vực. Việc chấp hành các văn bản hành chính, tinh thần phối hợp của các doanh nghiệp đối với UBND huyện còn kém nhất là trong công tác bảo vệ môi trường, thực hiện yêu cầu của UBND huyện về bảo vệ hạ tầng giao thông, thực hiện đền bù thiệt hại xô lũ, chế độ thông tin báo cáo. Trên địa bàn huyện vẫn diễn ra hiện tượng khai thác trái phép nhỏ lẻ các khoáng sản, chủ yếu là kaolin, Fenspat, khai thác sử dụng nước khoáng nóng cho mục đích kinh doanh. Hiện nay lĩnh vực khai thác nước khoáng nóng mới chỉ có công ty TNHH Sông Thao là được Bộ tài nguyên và Môi trường cấp giấy phép khai thác. Trung tâm điều dưỡng người có công số 1 Thành phố Hà Nội trước đây chỉ thực hiện khai thác để phục vụ nghỉ dưỡng, nay bắt đầu tổ chức bán vé kinh doanh thêm dịch vụ nước khoáng nóng. UBND huyện và đoàn kiểm tra đã hướng dẫn về Sở Tài nguyên và Môi trường làm thủ tục cấp phép. Còn lại đều do nhân dân tự khoan khai thác, kinh doanh nhỏ lẻ tại nhà. Hiện nay, có hơn 270 giếng khoan nước nóng ở xã Bảo Yên và La Phù, có 25 hộ kinh doanh dịch vụ tắm nước khoáng nóng. Trong số này chỉ có 13 hộ đăng ký kinh doanh và nộp thuế môn bài tại Chi cục thuế huyện.
Do cấu tạo địa chất, hầu hết vị trí các mỏ đều nằm ở các đồi cao (đất lâm nghiệp) bên dưới là thung lũng (đất nông nghiệp và khu dân cư) nên việc khai thác thường dẫn đến xói mòn, rửa trôi đất, xô lũ ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, không canh tác được. Bên cạnh một số doanh nghiệp phối hợp với chính quyền địa phương đền bù cho người dân bị thiệt hại, đầu tư xây dựng hệ thống đập ngăn để giảm thiệt hại , còn một số doanh nghiệp mặc dù UBND huyện, xã nhắc nhở, kiến nghị nhiều lần vẫn chưa thực hiện đền bù cho dân hoặc thực hiện chưa đầy đủ. Công ty cổ phần Sông Đà (nay mới đổi tên là công ty cổ phần khai thác và chế biến khoáng sản Phú Thọ) được UBND tỉnh giao 121.100m2 tại địa bàn xã Tân Phương để khai thác và chế biến Kaolin-Fenspat. Hiện nay công ty đang hoạt động với số lao động khoảng 160 người, thu nhập bình quân 1 triệu đồng/người/tháng; doanh thu năm 2007 đạt 5 tỷ đồng, nộp ngân sách 500 triệu đồng. Tuy nhiên Công ty đã khai thác vượt diện tích được giao khoảng một ha. Quá trình hoạt động khai thác từ năm 1998 đến nay đã làm xô lũ 40 ha đất 2 vụ lúa của xã Tân Phương (trong đó 27 ha mất trắng không canh tác được, 13 ha chuyển sang trồng rau màu), làm hư hỏng hệ thống mương tưới tiêu cho 110ha đất ruộng trên địa bàn. Toàn bộ diện tích trên được công ty đền bù theo mùa vụ. Tuy nhiên sau khi cổ phần hóa (năm 2006) việc đền bù cho dân còn chậm. Công ty Pirit (Nay là xí nghiệp khai thác dịch vụ khoáng sản và hóa chất Phú Thọ) khai thác và chế biến Kaolin tại mỏ Ngọt xã Sơn Thủy từ năm 1998. Xí nghiệp vẫn duy trì khai thác với số lao động thường xuyên khoảng 180 người, thu nhập bình quân 2,5 triệu đồng/người/tháng; doanh thu năm 2007 đạt 13,5 tỷ đồng, nộp ngân sách 720 triệu đồng. Tuy nhiên trong quá trình vận chuyển khoáng sản do sử dụng thường xuyên xe trọng tải lớn đã dẫn đến xuống cấp, hư hỏng tuyến đường nhựa Sơn Thủy đi tỉnh lộ 317 gây nhiều kiến nghị cho nhân dân khu vực. Việc chấp hành các văn bản hành chính, tinh thần phối hợp của các doanh nghiệp đối với UBND huyện còn kém nhất là trong công tác bảo vệ môi trường, thực hiện yêu cầu của UBND huyện về bảo vệ hạ tầng giao thông, thực hiện đền bù thiệt hại xô lũ, chế độ thông tin báo cáo. Trên địa bàn huyện vẫn diễn ra hiện tượng khai thác trái phép nhỏ lẻ các khoáng sản, chủ yếu là kaolin, Fenspat, khai thác sử dụng nước khoáng nóng cho mục đích kinh doanh. Hiện nay lĩnh vực khai thác nước khoáng nóng mới chỉ có công ty TNHH Sông Thao là được Bộ tài nguyên và Môi trường cấp giấy phép khai thác. Trung tâm điều dưỡng người có công số 1 Thành phố Hà Nội trước đây chỉ thực hiện khai thác để phục vụ nghỉ dưỡng, nay bắt đầu tổ chức bán vé kinh doanh thêm dịch vụ nước khoáng nóng. UBND huyện và đoàn kiểm tra đã hướng dẫn về Sở Tài nguyên và Môi trường làm thủ tục cấp phép. Còn lại đều do nhân dân tự khoan khai thác, kinh doanh nhỏ lẻ tại nhà. Hiện nay, có hơn 270 giếng khoan nước nóng ở xã Bảo Yên và La Phù, có 25 hộ kinh doanh dịch vụ tắm nước khoáng nóng. Trong số này chỉ có 13 hộ đăng ký kinh doanh và nộp thuế môn bài tại Chi cục thuế huyện.
Tác giả bài viết: Trịnh Hà