Lãng phí và gây ô nhiễm môi trường
Theo báo cáo của Bộ TN - MT, Việt Nam là một trong số các quốc gia được đánh giá là phong phú và đa dạng về tài nguyên khoáng sản, với khoảng hơn 5.000 điểm mỏ của hơn 60 loại khoáng sản, trong đó có nhiều loại khoáng sản có trữ lượng lớn như: bauxite, titan, đất hiếm... Các hoạt động khai khoáng đã và đang góp phần đáng kể cho nền kinh tế đất nước. Từ năm 2000 - 2008, tốc độ tăng trưởng trung bình của ngành khai khoáng khoảng 15,2% năm, tạo việc làm cho hàng triệu lao động...
Tuy nhiên, một thực tế đáng quan tâm là tài nguyên khoáng sản nước ta đang bị khai thác và sử dụng lãng phí, chưa thực sự bền vững. Theo báo cáo, tỷ lệ thất thoát tài nguyên trong khai thác khoáng sản của Việt Nam rất cao, trung bình 40 - 50% đối với khoáng sản rắn, trên 60% đối với dầu khí. Trong chế biến khoáng sản, độ thu hồi cũng rất thấp, như vàng xấp xỉ 20 - 30%. Nhiều mỏ vàng trên thế giới có hàm lượng trung bình 1,5g/tấn, song chỉ tiêu này ở Việt Nam là gấp đôi, đồng nghĩa một nửa nằm trong số đó vẫn nằm lại trong lòng đất không thể khai thác được...
Bên cạnh đó, việc khai thác vô tội vạ, thiếu khoa học đang để lại hậu quả ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, làm thay đổi hệ sinh thái và môi trường dân sinh. Trong khi đó, việc thực hiện chính sách, chiến lược và pháp luật môi trường trên thực tế diễn ra với tốc độ chậm; việc phối hợp giữa các ban, ngành trong lĩnh vực môi trường và kết hợp với các lĩnh vực khác chưa được như yêu cầu; nhận thức và sự tham gia của cộng đồng chưa cao...
Cấp phép ồ ạt và khai thác tràn lan
Thống kê chưa đầy đủ của Bộ TN - MT, trong 12 năm (1996 - 2008), Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công thương) và Bộ TN - MT đã cấp 928 giấy phép hoạt động khoáng sản. Cùng với đó, trong 3 năm (2005 - 2008) còn phân cấp cho 60 tỉnh, thành phố cấp 4.213 giấy phép. Nếu so với giai đoạn từ năm 1996 - 2008, tổng cộng chỉ có 928 giấy phép hoạt động khoáng sản và 353 giấy phép khai thác, thì chỉ trong vòng 3 năm (2005 - 2008) số lượng giấy phép khai thác khoáng sản mà các địa phương cấp tới 8.882 giấy phép, cao gấp trên 10 lần so với số lượng giấy phép mà các bộ, ngành chức năng cấp trong 12 năm trước đó. Điều đáng nói, có những địa phương không nhiều về khoáng sản nhưng sẵn sàng mở cửa cấp phép khi có yêu cầu. Phó vụ trưởng Vụ Thanh tra Chính phủ Lê Thế Tiến cho biết: theo kết quả thanh tra, có những địa phương cấp từ 25% - 60% giấy phép nằm ngoài quy hoạch. Ông Tiến cho rằng, việc phân cấp cho các địa phương bên cạnh những mặt tích cực... thì đã bộc lộ rõ những bất cập, gây lãng phí, thất thoát tài nguyên...
Bên cạnh cấp phép khai thác tràn lan thì cấp phép cho xuất khẩu những năm trước đây cũng là nguyên nhân chính gây nên việc khai thác bừa bãi và thất thoát, lãng phí tài nguyên khoáng sản. Ông Nguyễn Thành Sơn - Trưởng BQL các Dự án Than đồng bằng sông Hồng thuộc Tập đoàn Công nghiệp than - khoáng sản Việt Nam (TKV) cho biết: chỉ tính riêng trong xuất khẩu than đã gây thiệt hại cho nền kinh tế hơn 10.000 tỷ đồng/năm, chưa kể tới việc xuất lậu các loại khoáng sản khác.
Công nghệ lạc hậu
Nhiều ý kiến cho rằng, công nghệ khai thác và chế biến lạc hậu; thiếu sự đầu tư phát triển cũng là một nguyên nhân quan trọng làm thất thoát, lãng phí tài nguyên và gây ô nhiễm môi trường. Theo thống kê của Bộ KH - CN, chỉ có khoảng 0,01% tổng doanh thu của các doanh nghiệp khai thác, chế biến khoáng sản dành cho đầu tư đổi mới công nghệ. Chính từ sự đầu tư ít ỏi này đã dẫn đến sự lãng phí về tài nguyên. Thực tế, ở một số khu vực, quặng không được khai thác toàn bộ diện tích cấp phép vì không có khả năng giải phóng hết được mặt bằng. Công nghệ khai thác, chế biến thô sơ không phù hợp với đặc điểm và thành phần khoáng vật của quặng, nên mức độ thu hồi thấp và không thu hồi được khoáng vật đi kèm. Nhiều đơn vị không đầu tư tinh tuyển, xuất khẩu thô làm tổn thất một số quặng khác.
Mặt khác, trong công đoạn sử dụng khoáng sản cũng đang bị thất thoát, lãng phí lớn. Cụ thể như sử dụng nguyên liệu khoáng sản chất lượng cao quá mức cần thiết; mức tiêu hao nguyên liệu trên một đơn vị sản phẩm quá cao. Ví dụ các nhà máy nhiệt điện chạy than có mức tiêu hao 0,65kg than/1kWh, gấp 1,5 - 2 lần so với thế giới; ngành giấy 1,5 tấn than/1 tấn giấy không tẩy trắng... Hiệu suất sử dụng nguồn năng lượng trong các nhà máy điện đốt than, dầu Việt Nam chỉ đạt từ 28 - 30%, thấp hơn so với các nước phát triển khoảng 10%; hiệu suất các lò hơi công nghiệp đạt khoảng 60%, thấp hơn trung bình thế giới khoảng 20%...
Trước thực trạng trên, để hạn chế tối đa sự thất thoát, lãng phí và các tác động xấu từ hoạt động khai thác khoáng sản, nhiều ý kiến cho rằng, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về tài nguyên khoáng sản và bảo vệ môi trường, trong đó các văn bản pháp luật cần quy định rõ ràng, cụ thể để không gây ra nhiều cách hiểu khác nhau thì cần nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về tài nguyên khoáng sản; xử lý thật nghiêm các hành vi vi phạm. Tăng cường tuyên truyền phổ biến sâu rộng đến cộng đồng, doanh nghiệp, cơ sở khai thác khoáng sản các chủ trương, chính sách quy định pháp luật về hoạt động khai thác khoáng sản; khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiên tiến trong hoạt động khai thác, chế biến và sử dụng tài nguyên khoáng sản... Theo Phó tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường Nguyễn Thế Đồng: nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao khoa học công nghệ, thân thiện với môi trường, phát triển các công nghệ xử lý và tái chế, tái sử dụng chất thải là một giải pháp quan trọng để hạn chế lãng phí, bảo đảm giá trị tài nguyên và bảo vệ môi trường bền vững...
Nguồn tin: daibieunhandan.vn